روایت های بازگشت(تجربه های معماری در گردشگری و بومگردی)

مردم و بومگردی: بازگشت به گذشته، راهی به سوی آینده

آریا بیات- معمار

عصر برفی روز سه شنبه 12 دی ماه، سالن فردوسی خانه اندیشمندان علوم انسانی میزبان نشست روایت های بازگشت با موضوع گردشگری با تمرکز بر رجوع به میراث گذشته همراه با تجربه های نوین بود. در بخش های مختلف این نشست متخصصین در حوزه گردشگری، معماری و محیط زیست از جمله بهناز خداداد، افسانه احسانی، کیارش اقتصادی، محمد درویش، علیرضا تابش، فرامرز پارسی به بیان تجربیات و راهکارهای خود در زمینه شکوفایی بومگردی از دریچه های متفاوت پرداختند  و مستند پنج مینو به کارگردانی نیما آذری به نمایش در آمد که در ادامه چکیده ای از نگرشهای آنها را می خوانیم.

• مردم بازیگر اصلی در تجربه حفاظت و احیای میراث فرهنگی

 وظیفه اصلی حفاظت از میراث فرهنگی در عصر حاضر به عهده مردم است. شاید در ابتدا سازمانهایی مانند یونسکو و پس از آن سازمانهایی مردم نهاد و NGO ها عهده دار این مسئولیت بودند. ولی با بررسی تجربیاتی واقعی از بازگشت به گذشته و احیای بافت تاریخی می توان متوجه نقش بارز مردم در حفظ میراث فرهنگی شد.

تجربه احیای بافت اصفهک به ما یادآوری می کند که چگونه مردم محلی به طور خودجوش در جلوگیری از تخریب کامل روستای آسیب دیده از زلزله طبس در غیاب نهاد های حاکمیتی مشارکت کردند و پس از آن روند مرمت این روستا با همراهی متخصصان آغاز شد. این پروسه با وجود تهیه طرح های مرمتی از سوی معماران بدون اقناع مردم محلی امکان پذیر نبود.

شکل گیری شرکت سهامی از خود مردم محلی باعث تداوم روند مرمت و سهیم شدن اهالی روستا در سود حاصل از مرمت شد و این موضوع عامل موفقیت و تداوم روند شکل گیری اصفهک جدید  محسوب می شود.

این تجربه به ما می آموزد که  مرمت بدون مشارکت مردم امکان پذیر نیست.

• میراث فرهنگی به مثابه قدرت نرم

میراث فرهنگی را می تواند به مثابه قدرت نرم کشوری متمدن مانند ایران ایفای نقش کند که این موضوعی مردمی است که نمی توان دیدگاه حاکمیتی به آن داشت. در این میان افرادی مانند هنرمندان به مثابه آینه داران میراث فرهنگی هستند که می توانند در قالب تولیدات هنری خود به معرفی میراث فرهنگی به عنوان نماد ایران به جهانیان بپردازند.

• سیر حرکت از احیای یک خانه به احیای یک گذر در تجربه مالک خانه نقلی کاشان

در تجربه ای مردمی از تبدیل خانه ای قدیمی به اقامتگاه بومگردی خانه نقلی کاشان ، می توانیم سختیها و رنجهایی را ببینیم که فروش آپارتمان شخصی توسط مالک و خرید  خانه ای وسط محله ای قدیمی آب انبار خان به قصد سکونت و پس از مدتی بهره برداری از یکی از  دو حیاط این خانه به محل اقامت مهمانان در پی داشته است.

ولی نتیجه این تلاشها به ارتقا مسیر از احیای یک خانه به احیای یک گذر می باشد که باعث می شود یک گذر با دکان های متروک همزمان با شکوفایی یک از بلوکهای خود به باززنده سازی خود توسط مردم و مالکین بپردازد و پس از مدتی تمامی دکانها با تغییرات کاربری به چرخه فعالیت اقتصادی بازگردند.

در شهری مانند کاشان تجربه زندگی میان دو اقلیم به نوعی تجربه ای است منحصر به فرد. در فاصله کوتاهی نیاسر، قمصر و برزوک قرار دارند و در مقابل در همین شعاع فاصله کویر مرنجاب با اقلیم کاملا متضاد قرار گرفته است. این تنوع اقلیمی که از شاخصه های جغرافیای سرزمین ایران است افق های جذابی را در پیش روی گردشگری باز می کند.

سالها برخورد با خانه های سنتی محدود به بلیط گرفتن و بازدید از یک خانه تاریخی می شد که فی نفسه این بازدید به تنهایی دارای ارزش خاصی نیست. ازدحام و شلوغی و دیدن گذرای یک خانه، فضاها و عناصر آن نمی تواند حس درست حضور در مکان را برای گردشگر تداعی کند. ولی با تغییر این رویه نادرست اکنون تجربه زندگی در این خانه برای مهمانان مهیا می شود و این باعث مرمت و احیای بلوکهای بیشتر بافت و جذابیت بیشتر برای گردشگران خواهد شد.

در این میان مدیریت ذائقه و توازن مقوله ای بسیار ضروری است. نیازی نیست لزوما از تمامی خانه های قدیمی به عنوان کافه و رستوران استفاده شود. اصولا ارزش فرهنگی و تاریخی این خانه ها با ایجاد کاربری های نامرتبط و تکراری دچار خدشه و عدم فهم درست می گردد.

• نگاهی به تنوع اقلیمی ایران پهناور از منظر بومگردی

وقتی نمونه هایی از باززنده سازی خانه های قدیمی درپنج اکولوژی مختلف ایران بررسی می کنیم،  متوجه تاثیرات اکوسیستم بر خانه های بومگردی می شویم.

این بررسی به ما نشان می دهد که اکوسیستم تاثیر مستقیمی بر خانه های بومگردی و همچنین بر تمامی وجوهات زیست مردمان یک منطقه دارد. این ارتباط ما بین اکوسیستم و بومگردی ممکن است هم مثبت و هم منفی باشد. تبادل فرهنگی میان گردشگران و مردمان محلی گاه به تعارضاتی هم منجر می شود. آموزش صحیح و اصولی می تواند در این زمینه راهگشا باشد.

یکی از کارکردهای اصلی خانه های بومگردی حراست از میراث ناملموسی است که شامل مجموعه ای از آیین ها، آداب و رسوم، باورها و یا مهارت های ساخت سنتی است که از اجداد ما سینه به سینه به ارث رسیده است.

آن چه که در گردشگری نقش اصلی را بازی می کند را انسان دانست. در حقیقت گردشگری علم روابط انسانی است و تکنولوژی در خدمت آن است.  اهمیت مدیوم هایی مانند فیلم و رسانه های اجتماعی را در پیشرفت گردشگری در کنار آموزش سنتی قابل چشم پوشی نیست.

• اهمیت تعادل بین تکنولوژی و بومی سازی در اقامتگاه های بومگردی

رمز موفقیت و پیشرفت در زمینه احیای بافت های تاریخی تعادل بین سنت و مدرنیته است.

در گذشته راه و روش های سنتی مانند سازش با بوم و دستکاری کمتر در طبیعت استفاده می شده و در نقطه مقابل در عصر جدید تکنولوژی به دنبال تغییر و دستکاری است. راه حل شکوفایی گردشگری در عصر حاضر در سازگاری میان این دو هست که در عین رقابت به همزیستی درستی رسیده باشند.

همچنین اقامتگاه های بومگردی باید در پاسخگویی به نیاز های گوناگون و متنوع ساکنین آن جامعیت داشته باشند. همچنین سیستم سنجش کیفیت اقامتگاه ها باید نه تنها بر مبنای کیفیتهای ملموس گردشگری بلکه بر اساس کیفیتهای ناملموسی مانند فرهنگ و بوم و تاریخ بنیان نهاد.

• کشف میراث ناملموس ایران زمین از دریچه حافظه تاریخی ریش سفیدان و گیس سفیدان

بخش مهم و در معرض خطری از میراث ناملموس این سرزمین در سینه ریش سفیدان و گیس سفیدانی است که گنجینه آن هستند. فرصت کمی که تا پایان حیات سالمندان وجود دارد که زمان طلایی برای کشف این میراث ناملموس است که گردشگران باید به آن توجه کنند و صدای آنها باشند. هنرهای دستی، نغمه های قدیمی، روشهای زندگی و خیلی از میراث گذشتگان می تواند در گفتگوی با صبر و حوصله با سالمندان بومی استخراج شود.

• خدمات توامان میراث فرهنگی و محیط زیست

شاید یکی از ارزشهای عصر گذشته حفظ محیط زیست بود که با روش های صحیح زندگی توسط افراد و دستکاری کمتر در طبیعت اتفاق می افتاد. بازگشت به گذشته زمانی معنا پیدا می کند که نه تنها برای انسانها که برای تمامی زیستمندان وطن و گونه های مختلف جانداران محیط زیست اتفاق بیفتد. وظیفه اقامتگاه بومگردی اصیل نه تنها بازگشت انسانها به زیست گذشته و تماشای شکوه آن بلکه کمک به باززنده سازی محیط زیست و آموزش مردمان برای آسیب کمتر و احترام به آن است.